Lễ hội làng Giang Xá

Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
trình đã định. Các cuộc họp của Ban Tổ chức thường được tiến hành tại nhà cụ
Đăng cai. Mặc dù không có sự tham gia của các cụ cửu, bát, thất nhưng thông
qua cụ Đăng cai, các cụ luôn nắm được công việc cụ thể của Ban Tổ chức và có
những ý kiến đóng góp kịp thời. Cũng trong các buổi họp này, Ban Tổ chức đã
thành lập nên một ban trù bị gồm 6 người để chịu trách nhiệm soạn và kiểm kê
lại toàn bộ số trang phục dành cho hàng đô, chức việc, cũng như các tàn, quạt,
cán cờ, khung lọng Đồng thời, các thành viên của các tiểu ban cũng căn cứ
vào nhiệm vụ cụ thể của ban mình để tiến hành lên danh sách và chọn lựa các
Hội Đồng canh phù hợp để phân công công việc. Tất cả các công việc chuẩn bị
cho lễ hội đều được cụ thể hóa từng chi tiết cho từng nhóm, từng ngày trong
suốt thời gian từ đó cho đến khi diễn ra lễ hội. Ví dụ: Ban Khánh tiết có trách
nhiệm tu lễ trong thời gian lễ hội, lễ vật gồm những gì, số lượng là bao nhiêu
đều do ban tổ chức căn cứ theo yêu cầu của từng ngày để quy định và phân công
cụ thể. Trong các cuộc họp này, các bộ phận được phân công nhiệm vụ phải báo
cáo chi tiết công việc và chương trình hoạt động của mình trong lễ hội. Đồng
thời, về mặt nghi lễ, ông trưởng thôn với tư cách là Phó trưởng ban tổ chức cũng
phải luôn bám sát những thông tin do cụ Đăng cai, ông Trưởng Ban Bộ lễ,
Trưởng Ban Khánh tiết, những người đại diện cho dân làng, thông báo để tham
khảo ý kiến của các cụ cao tuổi, nếu có khó khăn gì, cần bổ sung gì thì xin các
cụ góp ý.
Việc bàn bạc cho tổ chức lễ hội diễn ra rất tỷ mỉ, tất cả các bộ phận được
giao nhiệm vụ đều hồ hởi và cố gắng hoàn thành công việc một cách tốt nhất,
bởi ai cũng nghĩ đó là một vinh dự và trách nhiệm khi được góp sức mình để
làm việc “ Nhà Thánh”, để phục vụ việc làng.
Buổi họp cuối cùng diễn ra tại đình vào chiều ngày mùng 10 tháng Giêng,
ở cuộc họp này, toàn bộ chương trình của lễ hội được rà duyệt lần cuối. Đặc biệt
tại đây, các cụ và ban tổ chức sẽ sắp xếp lần cuối cùng cho đoàn rước ngày hôm
sau, thứ gì đi trước, thứ gì đi sau đều được quyết định cụ thể và thông báo công
khai cho mọi người cùng biết. Nếu có gì sơ suất thì các cụ sẽ góp ý ngay để kịp
thời khắc phục.
5
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
2.1.2. Lựa chọn hàng đô, chức việc và quá trình luyện tập
Hội làng chính là dịp để người dân tưởng nhớ đến công lao của Thành
hoàng làng mình thông qua các hoạt động như tế lễ, rước xách… chính vì vậy
những người trực tiếp tham gia vào các hoạt động này đều phải được lựa chọn
kỹ lưỡng và trải qua quá trình luyện tập công phu từ nhiều tháng trước khi vào
hội.
Trong bất cứ lễ hội nào, đoàn rước luôn có vị trí quan trọng nhất, là hoạt
động trung tâm thu hút sự chú ý của những người tham dự hội. Những người
được tham gia vào việc phục vụ đoàn rước luôn cảm thấy rất vinh dự và tự hào,
bởi lẽ có nhiều người trong cả cuộc đời mình họ chỉ có được một lần đảm nhận
công việc quan trọng này. Ở Giang Xá, những người tham gia khiêng kiệu trong
đoàn rước được gọi chung là hàng đô. Hàng đô phần lớn là nam giới được lựa
chọn từ các Hội Đồng canh. Mỗi Hội Đồng canh sẽ được giao đảm nhận một
công việc cụ thể căn cứ vào số lượng người cũng như độ tuổi của hội đó. Ví dụ,
việc khiêng nhang án cần tám người thì ban tổ chức sẽ tìm một hội có khoảng 10
đến 16 người (kể cả người để thay thế), ở độ tuổi trên dưới 30 để giao nhiệm vụ,
hay như việc khiêng kiệu cỗ cần bốn người thì cũng phải chọn một hội thích
hợp. Sau khi đã lên danh sách các Hội Đồng canh và các công việc dự kiến của
hội đó, Ban Tổ chức sẽ cho mời các ông Trưởng Hội ra để bàn giao cụ thể công
việc. Các Trưởng Hội Đồng canh sẽ về và tổ chức anh em trong hội mình luyện
tập sao cho hoàn thành tốt nhất công việc được giao.
Tuy vậy, không phải tất cả hàng đô đều được chọn lựa từ các Hội Đồng
canh. Theo lệ của làng từ xưa, riêng hàng đô phù giá - Những người lãnh trách
nhiệm khiêng kiệu Thánh, phải là những “trai thanh” với độ tuổi từ 18 đến 20,
chưa lập gia đình, có ông bà, bố mẹ song toàn, bản thân người đó phải khoẻ
mạnh, có đạo đức và không có tang chế. Chính vì vậy việc lựa chọn hàng đô phù
giá luôn là một công việc tốn nhiều công sức và thời gian. Ban Tổ chức phải rà
soát toàn bộ các gia đình trong làng để tìm ra các thanh niên đáp ứng đủ tiêu
chuẩn. Sau đó, đại diện của ban phải đến từng nhà để có lời với gia đình và mời
người đó tham gia phục vụ việc làng.
6
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Nếu như trước đây tế tự, hội hè là việc dành riêng cho nam giới thì đến
nay điều này không còn đúng nữa. Từ nhiều năm trở lại đây, phụ nữ ở Giang Xá
được khuyến khích tham gia các công việc của làng. Chính vì vậy, trong lễ hội
của làng ngày nay, ta thấy có sự tham gia của các hàng đô nữ. Cũng như hàng
đô phù giá, số lượng hàng đô nữ tuy không nhiều nhưng được chọn lựa rất kỹ
càng. Họ phải là những “gái lịch”, chưa có chồng, ông bà bố mẹ còn đầy đủ,
không mắc ưu, mắc bụi.
Sau khi đã chọn đủ số hàng đô theo yêu cầu, công việc luyện tập được bắt
đầu. Việc luyện tập của hàng đô do các Cán biện phụ trách, Cán biện nam phụ
trách hàng đô nam, Cán biện nữ phụ trách hàng đô nữ. Trước đây ở Giang Xá,
tất cả các hàng đô tham gia lễ hội là do các phiên cử ra. Phiên là tổ chức dựa
trên cơ sở liên gia, toàn bộ số trai đinh của làng được chia đều thành tám phiên,
mỗi phiên bao gồm các gia đình nằm liền nhau trong cùng một khu vực, vì thế
có thể cùng họ, cùng giáp nhưng không cùng phiên. Trong khi đó, các Cán biện
là do hội Tư văn cử ra. Hội Tư văn là tổ chức của những người có học, hiểu biết
lễ nghĩa và là phải là con nhà khá giả, điều này cho thấy tầm quan trọng của
chức Cán biện đối với việc tổ chức lễ hội. Ngày nay, hội Tư văn không còn nữa,
nhưng việc lựa chọn Cán biện vẫn phải tuân thủ theo những tiêu chuẩn khá khắt
khe. Cán biện phải là những người có độ tuổi từ 50 đến 69, có sức khoẻ, thông
thạo việc làng, có phong độ nghiêm trang. Có sáu Cán biện đảm nhận toàn bộ
công việc phân bổ hàng đô kiệu cũng như bố trí thời gian để tập luyện tại sân
đình. Trước khi bắt đầu tập, Cán biện cho toàn bộ hàng đô tập trung một buổi
chiều để nói rõ về tầm quan trọng của lễ hội. Sau đó bắt đầu “nghiêm quân” sao
cho thật thạo, đi, đứng, lùi, quay, lên cao xuống thấp, xoay ra xoay vào đều phải
khớp với nhịp trống. Khi đổi vai, Cán biện gụ vào thành trống để làm dự lệnh
cho hàng đô chuẩn bị, sau đó gõ vào mặt trống ba tiếng; tiếng thứ nhất, hàng đô
nhất loạt lui chân phải về đằng sau khoảng một bàn chân tạo thế chân chèo;
tiếng thứ hai, bá hai tay vào đòn kiệu, ép sát khuỷu tay vào ngực ở thế giữ thăng
bằng; tiếng thứ ba, ngửa ra đằng sau, đồng thời luồn mặt qua đòn kiệu, đặt đòn
kiệu đưa chân lên ở tư thế đứng nghiêm. Khi đi, trống điểm ba tiếng khoan hoà
7
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
“tông, tông - tông” (giữa tiếng thứ hai và tiếng thứ ba có khoảng cách dài hơn
hai tiếng đầu). Khi nghe tiếng trống, hàng đô thống nhất bước chân trái lên hai
bước ngắn để tránh rung kiệu, đặc biệt phải lưu ý, mỗi bước chỉ bằng một bàn
chân. Trong khi tập, Cán biện phải nhắc nhở mọi người những điều cần tránh
khi khiêng kiệu như không được bước bước một, không được bước chân nọ kê
chân kia.
Cùng với hàng đô, việc chọn quân cờ cũng được tiến hành. Cờ người vốn
là một trò chơi phổ biến của nhiều địa phương mỗi dịp xuân về. Sau nhiều năm
gián đoạn không tổ chức được, đến năm 2000, làng Giang Xá mới có điều kiện
khôi phục hội cờ truyền thống. Muốn chơi cờ người, trước hết phải lựa chọn
những người phụ trách sân cờ, gọi là cụ Tổng cờ và các bà Cai cờ. Từ xưa đến
nay, Tổng cờ và Cai cờ ở Giang Xá đều do các bà đảm nhận. Tổng cờ là người
bao quát chung toàn bộ quá trình từ lựa chọn quân cờ, luyện tập cho đến khi ra
dàn quân trên sân. Cụ Tổng cờ phải là người đã có tuổi (từ 70 trở lên), hiểu biết,
có phong thái, dáng vẻ ưa nhìn, gia đình cũng phải thuộc loại khá giả, có của ăn
của để. Giúp việc cho cụ Tổng cờ là hai bà Cai cờ, có độ tuổi từ 40 đến 50, cũng
phải đáp ứng các tiêu chuẩn chung như các chức việc khác của làng. Các bà Cai
cờ sẽ trực tiếp lựa chọn và huấn luyện quân cờ.
Công việc chọn lựa bắt đầu bằng việc lên danh sách quân cờ. Đội cờ gồm
32 quân, chia làm hai bên, một bên nam và một bên nữ. Toàn bộ quân cờ phải là
các nam thanh, nữ tú (trai chưa vợ, gái chưa chồng), đang ở độ tuổi trăng tròn,
hoặc18, đôi mươi, gia đình phải còn đủ cả ông bà, cha mẹ và không “vướng bụi”
trong thời gian tham gia đóng vai. Để chọn đủ 32 quân cờ, các bà Cai cờ phải đi
từng nhà có con trai, con gái đáp ứng đủ tiêu chuẩn và có lời với gia đình cho
các cháu ra đình để dân làng chọn tuyển. Công việc tuyển quân cờ mới thực sự
cuốn hút và hồi hộp làm sao. Thoạt đầu, phải tiến hành so vai để chọn những
người có chiều cao bằng nhau, những người có thân hình cân đối, khuôn mặt có
nét, có sắc. Số quân cờ có 32 quân nhưng phải chọn thêm một số người dự bị.
Sau khi chọn đủ quân cờ, công việc luyện tập bắt đầu. Cũng giống như hàng đô,
quân cờ cũng phải tập sao cho mọi hành động, khi đứng khi ngồi, khi ra khi vào,
8
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
khi tiến khi thoái, khi sắp hàng khi vào lễ, đều có phép tắc, có thứ tự, chỉ nghe
tiếng trống của bà Cai cờ làm hiệu mà thực hiện. Trong quá trình luyện tập, cụ
Tổng cờ và các bà Cai cờ phải chú ý quan sát cử chỉ, dáng điệu, nét mặt của
từng người để chọn sắm các vai phù hợp. Bao giờ cũng vậy, các vai tướng kể cả
tướng nam và tướng nữ phải là những người có dung mạo trội nhất, nét mặt phải
sắc sảo, dáng người cũng phải cân đối, có phong độ. Tiếp sau đó phải chọn các
vai sĩ, tượng, xe, pháo…Tất cả việc chọn lựa này, phải được giữ bí mật hoàn
toàn trong suốt quá trình tập, cho đến mùng 5 tháng Giêng, cụ Tổng cờ mới cho
công bố chính thức người nào vào vai nào, ghế nào. Toàn bộ công việc luyện tập
chỉ kết thúc trước khi lễ hội diễn ra vài ngày. Khi mọi công việc chuẩn bị cho
quân cờ đã hoàn tất, cụ Tổng cờ phải làm lễ trình Thánh và khao quân cờ. Khao
quân cờ ngày xưa là phải làm cỗ mặn, làm thật linh đình và mời tất cả quân cờ
đến nhà để ăn uống. Ngày nay, việc khao quân được đơn giản hoá rất nhiều, chỉ
tổ chức tiệc trà, bánh kẹo. Sau cụ Tổng cờ, tướng ông, tướng bà cũng phải làm
lễ trình và chọn ngày khao quân.
Cùng với hàng đô, quân cờ, các bộ phận khác cũng bắt tay vào công việc
chuẩn bị cho lễ hội. Phường trống, Phường kèn, Hội Sênh tiền, múa lụa, cờ reo,
cờ hiệu…ngày ngày tập trung các thành viên tại sân đình để luyện tập. Mọi
người ai cũng cố gắng tập thật chăm chỉ để đến ngày vào hội không xảy ra sơ
suất gì kẻo làng chê trách.
Trong lễ hội, ngoài đoàn rước, các hoạt động tế, lễ cũng là một nội dung
rất quan trọng. Chính vì vậy, để đảm bảo cho các cuộc tế, lễ diễn ra trang trọng,
từ nhiều ngày trước khi vào hội, Ban Bộ lễ phải tổ chức cho các quan viên tế
luyện tập thật chu đáo. Ở Giang Xá, Ban Bộ lễ do dân cử ra, gồm có bốn người,
độ tuổi từ 60 trở lên, gia đình phải toàn vẹn ông bà, bố mẹ, đồng thời người
được cử vào Ban Bộ lễ phải có đạo đức, có tinh thần trách nhiệm cao. Khi một
người trong Ban Bộ lễ vướng bụi thì phải xin nghỉ và ba người còn lại sẽ làm
thay phần việc của ông ta. Trong trường hợp Ban Bộ lễ chỉ còn lại hai người thì
làng sẽ cử thêm người vào Ban Bộ lễ để đảm bảo công việc. Ban Bộ lễ có trách
nhiệm quán xuyến toàn bộ công việc lễ tiết của làng, chịu trách nhiệm tổ chức
9
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
việc tế, lễ, kiểm tra lễ vật do Ban Khánh tiết chuẩn bị, nếu chưa đúng yêu cầu thì
nhắc Ban Khánh tiết làm lại.
Dưới Ban Bộ lễ là Ban Chấp sự, chịu trách nhiệm trực tiếp về tế, lễ. Ban
này gồm 22 người, độ tuổi từ 45 trở lên, cũng phải đáp ứng các tiêu chuẩn chung
về gia đình và cá nhân như các chức việc khác. Trong suốt thời gian dài trước
đây, khi làng còn bát giáp, những người trong Ban Chấp sự là do các giáp cử ra.
Họ phải trải qua một quá trình luyện tập rất công phu. Theo truyền thống của
làng, các nam thanh niên đến tuổi 16, 17 tuổi đã bắt đầu được học tế, học lễ. Cứ
vào những đêm tháng Tám sáng trăng, trai làng trong các giáp lại tập trung tại
các nhà có sân rộng để học tế, lễ do một cụ cao tuổi, thông hiểu việc làng hướng
dẫn. Cùng với thời gian, làng trải qua nhiều thay đổi, nhưng việc lễ nghĩa vẫn
luôn được bảo lưu. Ban Chấp sự dưới sự chỉ huy của ông Chủ tế vẫn duy trì toàn
bộ các nghi thức trong việc tế tự của làng. Là người giữ trọng trách quan trọng,
thay mặt cho dân làng thực hiện các nghi lễ với thần thánh, ông chủ tế phải được
lựa chọn rất kỹ lưỡng, phải là người trên 60 tuổi, còn khoẻ mạnh, ngoại hình cân
đối, dung mạo nghiêm trang, sáng sủa, không có khuyết tật, gia đình của Chủ tế
cũng phải là người sống lâu đời ở làng, bản thân ông ta cũng phải song toàn,
đông con nhiều cháu và có đủ cả con trai, con gái. Dưới sự hướng dẫn của Chủ
tế và Ban Bộ lễ, trước lễ hội nhiều ngày, quan viên tế ở làng cũng luyện tập như
các bộ phận khác. Ở Giang Xá, việc tế lễ ở đình, đền phải tuân thủ theo những
quy tắc rất chặt chẽ, vì thế khi học, ông Chủ tế phải hướng dẫn tỷ mỉ cho Ban
Chấp sự từ cách làm lễ Thập bái, cách đi đứng sao cho trông thật khoan thai mà
vẫn trang nghiêm, cách để tay khi dâng rượu, dâng hương, cách quỳ ở chiếu…
tất đều phải thực hiện sao cho đều, cho đẹp, cho thật nhịp nhàng với tiếng nhạc
của phường bát âm, của chiêng, trống điểm trên sân tế.
Toàn bộ quá trình chuẩn bị được diễn ra thật khẩn trương, sôi nổi. Các bộ
phận đều cố gắng tập trung làm tốt công việc của mình. Ngày mùng 10 tháng
Giêng, sau khi đã luyện tập đâu ra đấy, tất cả hàng đô, chức việc tập trung tại
đình để duyệt lại lần cuối để ngày hôm sau vào đám đảm bảo không xảy ra sơ
suất gì. Trong buổi tập này, dùng đủ các đồ trần thiết như đi rước thật, hàng đô,
10
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
chức việc cũng mũ áo chỉnh tề, quan viên tế vào sân đình tập tế, tất cả mọi việc
chuẩn bị thật chu đáo mới yên tâm về nghỉ để ngày hôm sau vào việc thực sự.
2.1.3. Các công việc sửa sang, trang trí
Từ giữa tháng Chạp, không khí chuẩn bị cho lễ hội đã tràn ngập trên mọi
nẻo đường, ngõ xóm của làng. Khu vực đình, đền là trung tâm chính của lễ hội
được chú ý sửa sang cho thật phong quang, đẹp đẽ. Thông thường, đình, đền do
cụ Từ trông nom. Theo lệ làng từ xưa đến nay, cụ Từ phải là người nguyên quán
ở làng, có độ tuổi từ 60 trở lên, không có khuyết tật, gia đình song toàn, và phải
có con trai để giúp việc. Cụ Từ có trách nhiệm trông nom đèn nhang, lễ bái
quanh năm, bảo quản tài sản, đồ thờ ở đình, đền. Trước ngày lễ hội, cụ từ phải
kiểm tra lại toàn bộ khu vực xung quanh đình, đền, chỗ nào hư hỏng thì phải báo
ngay cho Ban Khánh tiết để lên kế hoạch tu sửa. Càng đến gần ngày hội, công
việc sửa sang càng khẩn trương, Ban Khánh tiết cho người quét vôi lại toàn bộ
các bức tường ở đình, ở đền sao cho thật mới, thật đẹp. Các câu đối trên cột trụ
hoa biểu, trên bình phong đều được sơn lại. Trong khi đó, cụ Từ cùng gia nhân
mang cho mang toàn bộ đồ tế khí ra, dùng nước gừng để lau chùi cho sạch sẽ.
Đến ngày mùng 9 tháng Giêng, các công việc sửa sang lại đình, đền đã
hoàn tất, mọi người bắt tay vào việc trang trí. Ngoài sân đình, Ban Khánh tiết
cho dựng 3 phong du, một ở chính giữa sân để làm nơi trải chiếu tế, còn hai bên
tả, hữu làm chỗ cho các cụ Thượng và các vãi bà ngồi dự lễ. Cách đó không xa,
ở cuối sân, một vài người làm công việc lồng các tàn, tán, lọng vào khung. Lọng
được may bàng vải vàng (dùng cho Thượng đẳng thần), đường kính khoảng 1,2
m. Dưới lọng vàng được treo những gù bông nhiều màu sắc. Những chiếc lọng
nhỏ hơn nhưng được quây bằng vải đỏ và vàng (một lớp vàng lại đến một lớp
đỏ, may so le nhau), kết thành hình trụ cao xấp xỉ 1m, thường gọi là tàn. Cũng
dạng như tàn nhưng ngắn hơn được gọi là tán.
Ở trong đình, các ông Trưởng Hội Đồng canh đến nhận trang phục hàng
đô, chức việc cho hội mình để chuẩn bị cho buổi tập cuối cùng ngày mai. Kiệu
Giá văn, kiệu Thánh, nhang án, choé nước cũng được trang trí thật đẹp mắt và
đặt trong lòng giữa của đình.
11
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Ngày mùng 10, khi hai lá cờ đại được dựng lên ở giữa sân đình, không
khí trong xóm làng càng trở lên nhộn nhịp hơn và linh thiêng hơn. Trước cửa
đình, đền, cụ Từ và gia nhân cho treo tấm màn sen (tấm vải vàng có thêu hoa
sen) lên. Dưới chân màn sen, ở sân đình, bày một chiếc bàn nhỏ, hai bên bàn
bày hai giá gươm cẩn. Phía sau giá gươm, ngựa và voi đã được trang trí yếm
thêu, đeo quả nhạc, cả hai đều được đặt trên bệ gỗ có bánh xe để kéo. Toàn bộ
đồ trần thiết đã sẵn sàng, chỉ chờ sau buổi duyệt là chuyển về đền cho đoàn rước
sáng hôm sau.
Không chỉ có ở đình, đền, không khí nô nức chuẩn bị cho lễ hội còn xuất
hiện trong từng gia đình, từng ngõ xóm. Theo lệ làng, trước ngày vào đám, tất cả
các ngõ xóm đều phải tổ chức quét dọn, khơi thông cống rãnh, tu bổ đường xá
cho thật phong quang, sạch sẽ. Các gia đình cũng quét dọn lại nhà cửa. Xóm
làng như đẹp hơn khi chuẩn bị vào hội.
Tại bốn ngõ xóm chính nằm trên con đường mà đoàn rước sẽ đi qua, dân
trong xóm cho dựng những chiếc cổng bái vọng. Cổng được dựng bằng tre, phía
trên và hai bên cột đều treo các câu đối bằng chữ Hán do người trong xóm viết.
Chính giữa cổng, bên dưới bày một nhang án trên có đặt lư hương, nến, bình
hoa, mâm ngũ quả. Hai bên cổng bái vọng có thể trang trí thêm bằng hai cành lá
dừa được tết khá đẹp mắt, hay bày thêm những cành đào, cây quất cho thêm vẻ
trang trọng. Từ khi được dựng lên, lúc nào tại cổng bái vọng cũng phải có một
vài cụ Thượng là người trong xóm đứng túc trực tại ban thờ để lo việc đèn
nhang, hương khói. Cổng bái vọng là nơi các cụ cao tuổi vì điều kiện sức khoẻ
không thể tham gia đoàn rước, hay các gia đình có tang không được ra chốn
đình trung làm lễ vọng để tỏ lòng thành kính với Đức Thánh.
Từ các ngõ xóm cho tới từng gia đình, không khí nhộn nhịp của lễ hội đã
len lỏi vào khắp nơi, cảnh quan làng xóm trở nên đẹp hơn, rực rỡ hơn, cũng như
lòng người đang náo nức chờ đón lễ hội.
2.1. 4. Chuẩn bị lễ vật
Hội làng muốn long trọng phải có lễ vật thờ. Toàn bộ việc chuẩn bị lễ vật
cho hội làng là do Ban Khánh tiết đảm nhận. Theo lệ làng, hàng năm những
12
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
người lên tuổi tròn 50, 60, cho đến 100 phải nộp một khoản tiền gọi là tiền chiết
can. Trước đây, tất cả những người lên tuổi tròn như vậy đến ngày mùng 4 Tết,
lễ Khánh thọ của làng, đều phải sửa lễ ra đền. Lễ vật gồm có 50 khẩu trầu, một
chai rượu, một bánh pháo. Ngày nay dân làng thấy làm như vậy có phần lãng phí
nên cho tổ chức mừng thọ chung, mỗi độ tuổi chỉ sửa một cơi trầu để làm lễ
trình Thánh, còn lại chuyển thành tiền, gọi là chiết can. Tiền chiết can theo quy
định của làng là 20.000 đồng một người. Số tiền chiết can thu được, cùng với
các khoản công đức mà nhân dân đóng góp tại đình, đền làng giao cho Ban
Khánh tiết để lo tu lễ cả năm, chuẩn bị lễ vật cho tất cả các tuần tiết của làng.
Theo đúng phong tục của làng, mọi việc biện lễ phải do Ban Khánh tiết
đảm nhiệm toàn bộ, nhưng do quy mô lễ hội lớn với số lượng lễ vật lại nhiều,
một mình Ban Khánh tiết không thể kham nổi. Chính vì vậy, từ trước lễ hội một
tháng, Ban Khánh tiết phải tìm một số gia đình trong làng thông thạo việc làm
các loại bánh trái và đặt họ làm giúp. Sau khi Ban Khánh tiết đã có lời, gia đình
bắt tay vào việc chuẩn bị các nguyên vật liệu cần thiết, toàn bộ công việc này
ngày nay diễn ra rất nhanh chóng, chỉ khoảng vài ngày. Sau khi có đủ nguyên
liệu, chiều ngày mùng 10, công việc làm bánh được bắt đầu.
Ngày nay, lễ vật thờ ở Giang Xá đã được đơn giản hoá đi rất nhiều, cỗ của
làng chỉ là cỗ chay với bốn loại vật phẩm chính là bánh bác, bánh cốm, bánh dày
và chè kho.
Bánh bác là loại bánh chỉ có duy nhất ở làng Giang Xá. Bánh bác ra đời từ
khi nào cho đến nay cũng không ai còn nhớ chính xác nữa. Tương truyền, trước
khi hưng binh khởi nghĩa đánh đuổi giặc Lương, Lý Bí cho quân sĩ đi khắp nơi
thu nhận các loại bánh để làm “lương khô”, khi đó nhân dân Giang Xá đã làm ra
bánh bác, loại bánh làm từ bột nếp, có thể để được lâu ngày mà không hỏng.
Bánh bác hình tròn với ba lớp màu, vỏ bánh có hai màu đỏ, trắng đan xen,
nhân bánh màu vàng, trông vừa đẹp lại lạ mắt. Nguyên liệu để làm bánh bác là
gạo nếp cái hoa vàng, đậu xanh, mật đường, gấc, lá chuối và dây để giàng buộc.
Muốn làm bánh bác, trước hết phải chọn loại nếp thật ngon, nhặt hết các hạt tẻ,
hạt kẹ, sau đó đem ngâm rồi xay thành bột nước. Bột trước khi làm phải được
13
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
lọc kỹ qua túi vải cho hết nước, rồi chia làm hai phần. Một phần để trắng, một
phần trộn với gấc chín để tạo thành màu đỏ. Sau khi chia xong, bột phải được
nhào thật kỹ cho thấu, đặc biệt là phần bột trộn gấc phải thật đều, thật dẻo, tránh
để màu sắc chỗ đậm chỗ nhạt. Toàn bộ quá trình làm chín bột bằng lửa được gọi
là “bác” bánh. Trước khi bác trên chảo, bột được chia thành các quả tròn, mỗi
quả khoảng 750 g. Kỹ thuật làm bánh bác khó nhất là bác bánh trên chảo gang.
Khi bác bánh, người làm phải biết điều chỉnh ngọn lửa để giữa nhiệt độ, không
được để lửa quá to dễ làm cháy bánh, lượng mỡ cho vào cũng chỉ vừa đủ láng
mặt chảo, không được cho quá nhiều hay quá ít. Trong quá trình bác bánh, phải
thường xuyên lật mặt bánh để cho bánh chín đều và không bị “lên da”. Tên gọi
của bánh có thể cũng bắt nguồn từ kỹ thuật làm bánh này chăng ?
Sau khi thấy bánh đã chín, đặc biệt phần bánh có trộn gấc đã lên màu đỏ
tươi thì nhấc bánh ra khỏi chảo, cho vào lá chuối tươi để ủ cho “lại bánh”, nếu
trời rét ủ khoảng hai tiếng, trời nóng thì ủ 4 đến 5 giờ.
Nhân bánh bác được làm từ đậu xanh và đường hay mật. Để làm nhân
bánh, trước hết phải ngâm đậu xanh và đãi cho sạch vỏ rồi đem thổi chín. Sau đó
cho đường hay mật vào đánh cho thật kỹ và đặt lên bếp đun nhỏ lửa (như làm
chè kho), đổ ra mâm để thật nguội (nếu gói bánh lúc nhân còn nóng sẽ bị chua)
rồi xe tròn để làm nhân.
Khi bánh ủ đã dẻo, lấy ra dàn đều trên khay (trên khay đã rắc một lớp
vừng rang để trang trí cho đẹp mắt), lớp màu đỏ để ngoài cùng, tiếp đến là lớp
trắng, cuối cùng là nhân đậu. Các lớp phải dàn thật đều, tránh chỗ dày, chỗ
mỏng. Sau đó cuộn thật nhẹ nhàng, vừa cuộn vừa sửa để tày bánh được tròn đều,
đến mép ngoài của các lớp bột thì phải khéo léo mím chúng vào với nhau sao
cho không thấy đường nối. Tày bánh hoàn thiện có chiều dài khoảng 25 cm,
đường kính khoảng 6 cm. Khâu cuối cùng là dùng lá chuối tươi và giấy gói cuộn
bên ngoài, lấy dây giàng buộc cho bánh tròn đều là hoàn tất.
Loại bánh thứ hai là bánh cốm. Bánh cốm ở Giang Xá không làm bằng
cốm tươi hay cốm khô như ở các nơi khác, bánh được làm bằng gạo nếp đã được
nhuộm màu. Để làm bánh cốm, trước hết cũng phải chọn gạo nếp ngon như làm
14

Xem chi tiết: Lễ hội làng Giang Xá